در زیر زمینهای اصفهان چه میگذرد؟
چند روز است که بحران زمین در خیابانهای اصفهان به شکلهای مختلف خود را نمایان میکند. از حفره پنجمتری در خیابان نشاط تا فرو رفتن چرخ یک تانکر در خیابان شهیدان کاظمی. سه فروریزش در کمتر از یک هفته، در شهری که نرخ فرونشست آن به ۱۸ سانتیمتر در سال میرسد نشانه چیست؟
فرارو- نمیدانست اگر با ماشین سنگینش از همان خیابان همیشگی در اصفهان عبور کند، چرخهای تانکرش زمینگیر میشوند. ۱۳ شهریور اما تصویر این اتفاق منتشر شد. چرخهای تانکر این راننده در بخشی از خیابان شهیدان کاظمی داخل آسفالت فرو رفته بود.
به گزارش فرارو، برای اصفهان فرو رفتن زمین حادثه تازهای نیست. چند روز پیش، ۶ شهریور، یعنی کمتر از یک هفته پیش، در خیابان نشاط حفرهای پنج متری دهان باز کرده بود.
بین این دو حادثه هم در خیابان طالقانی، بخشی از زمین فروریخته است. بنابراین سه حادثه در فاصلهای کوتاه داریم؛ اتفاقاتی که اگرچه علت مستقیم آنها یکسان اعلام نشده، اما بار دیگر وضعیت زیرساختهای زیرزمینی اصفهان و بحران فرونشست در این شهر را به مسئلهای جدی تبدیل کرده است. در این نقطه که تراکم این حوادث افزایش یافته میپرسیم: اگر زمین دهان باز کند و سی و سه پل را ببلعد چه؟
گیرافتادن چرخهای تانکر در آسفالت و فرونشست زمین در اصفهان
سه خیابان، سه فروریزش در چند روز
ماجرا در خیابان شهیدان کاظمی از عبور یک تانکر شروع شد. هنگام عبور خودرو، بخشی از سطح خیابان نشست و چرخهای تانکر داخل حفرهای زیر آسفالت گیر کرد. نیروهای آتشنشانی و آبفا در محل حاضر شدند و تانکر را خارج کردند. قرار شد گروه فنی آبفا با حفاری محل، وضعیت شبکه توزیع آب را بررسی و نسبت به رفع مشکل اقدام نماید.
یکی از راننده تاکسیهای شهری اصفهان میگوید: «بعد از اینکه عکس تانکر را دیدم، راستش موقع رد شدن از خیابانها بیشتر حواسم به آسفالت است. قبلاً اگر یک ترک یا فرورفتگی میدیدی، فکر میکردی طبیعی است. الان نمیدانی زیر همین چند متر آسفالت چه خبر است.»
ریزش خیابان نشاط اصفهان
البته چند روز قبلتر، خیابان نشاط صحنه اتفاقی جدیتر بود. شکستگی یک خط انتقال فاضلاب ۵۰۰ میلیمتری و نشت فاضلاب باعث شستهشدن خاک زیر خیابان و ایجاد حفرهای حدود چهار متر عرض، پنج متر طول و پنج متر عمق شد. خیابان برای مدتی بسته شد و تیمهای آبفا، شهرداری و پلیس راهور برای ایمنسازی وارد عمل شدند. همزمان، حفاری خط دوم مترو در عمق حدود ۲۰ متری و در نزدیکی محل حادثه در جریان بود و بررسی تاثیر احتمالی این عملیات نیز در دستور کار قرار گرفت. حالا احمدرضای 33 ساله، ساکن مرکز اصفهان که در حوزه ساخت و ساز کار میکند میگوید: «گاهی اوقات برای کمتر پورسانت دادن از پیمانکار، مهندس یا حتی کارگر غیر حرفهای استفاده میشود. مهندس اگر مهندس باشد به خوبی میداند ایجاد حفره در کدام نقطه شهر غیرحرفهای است.»
در خیابان طالقانی هم بررسیهای اولیه، شکستگی یک لوله آب و شستهشدن خاک زیر سطح خیابان را علت اصلی فروریزش اعلام کرد. محل حادثه ایمنسازی شد تا بررسیهای فنی ادامه پیدا کند.
اصفهان فقط «فرونشست» نمیکند
موضوع این است که برخورد با هر یک از این حوادث در ذهن بیننده و شنونده با فرونشست گره میخورد. در حالی که این سه حادثه را نمیتوان سه مورد قطعی از فرونشست زمین دانست. در خیابان نشاط، شکستگی شبکه فاضلاب علت مستقیم اعلام شده، در طالقانی شکستگی لوله آب و شستهشدن خاک و در هشتبهشت نیز احتمال ارتباط با حفاری مترو مطرح شده بود.
تفاوت این دو واژه مهم است. فرونشست یک پدیده تدریجی و گسترده است که عمدتا در نتیجه افت سطح آبهای زیرزمینی و فشردهشدن لایههای خاک اتفاق میافتد، اما فروریزش میتواند ناگهانی و نقطهای باشد و در اثر شکستگی لوله، شستهشدن خاک، ایجاد حفره یا عملیات عمرانی رخ دهد.
به گفته بهرام نادری، کارشناس ژئوتکنیک، برخی فروچالهها منشا متفاوتی دارند و نمیتوان آنها را بهطور مستقیم به فرونشست نسبت داد. فرسودگی شبکه فاضلاب، شکستگی لولهها و شستهشدن خاک زیر معابر، خود میتواند زمینهساز فروریزشهای ناگهانی باشد. این همان موضوعی است که با توجه به عمر بالای بخشی از شبکه آب و فاضلاب اصفهان، اهمیت بیشتری پیدا میکند.
زمین اصفهان سالانه ۱۸ سانتیمتر پایین میرود
اما اگر ابتدا بر بحث فرونشست متمرکز شویم باید بدانیم که بر اساس گزارشهای سازمان زمینشناسی، نرخ فرونشست در دشت اصفهان حدود ۱۵ تا ۱۸ سانتیمتر در سال برآورد شده است. این عدد برای پدیدهای که معمولا بهصورت تدریجی رخ میدهد، رقم کوچکی نیست.
گستره این بحران هم فقط به محدوده مرکزی شهر محدود نمیشود. در استان اصفهان ۳۵ دشت مورد مطالعه قرار گرفته که در ۲۵ دشت، نرخ فرونشست بین ۵ تا ۱۸ سانتیمتر گزارش شده و در ۲۹ دشت نیز افت سطح آب زیرزمینی وجود دارد.
برآوردهای رسمی در سالهای اخیر نیز از قرار گرفتن حدود ۱.۵ میلیون نفر در معرض مستقیم فرونشست در استان خبر دادهاند. در گزارش دیگری، جمعیت ساکن در محدوده فرونشست اصفهان و اطراف آن نزدیک به سه میلیون نفر اعلام شده است. در همین محدوده ۲۸۰ مسجد و ۲۷۵ مدرسه قرار دارند و ۴۰ مدرسه به دلیل ترکخوردگی و ناایمنشدن تخلیه شدهاند.
در زیر زمینهای اصفهان چه خبر است؟
یک طرف ماجرا زمین است و طرف دیگر، شبکهای از زیرساختهای قدیمی. بیش از ۳۰۰ کیلومتر از شبکه فاضلاب اصفهان نیازمند بازسازی و بیش از هزار کیلومتر از شبکه آب شرب نیازمند اصلاح و نوسازی است. بخش قابل توجهی از این شبکهها چند دهه قدمت دارند و شکستگی آنها میتواند خاک اطراف را بشوید و ناگهان حفرهای زیر سطح خیابان ایجاد کند.
نمونههای این حوادث هم کم نیست. شهریور سال گذشته در خیابان هشتبهشت غربی و محدوده چهارراه فرشادی، فروچالهای عمیق در خیابان ایجاد شد و یک تیر چراغ برق داخل آن افتاد. بررسیهای کارشناسی نشان داد عمق حفره از عمق شبکه فاضلاب بیشتر بوده و احتمال ارتباط آن با عملیات خط دوم مترو نیز مطرح شد. همانطور که یکی از گمانهها در مورد فروریزش زمین در خیابان نشاط، حفاری برای مترو اعلام شده بود.
در خیابان بهارستان شرقی هم شکستگی یک شبکه فاضلاب ۴۵ساله باعث فروریزش شد. خیابان بزرگمهر نیز در سال گذشته شاهد ریزش شبکه فاضلاب و عملیات بازسازی بود و پیش از آن، در خیابان پروین اعتصامی نیز فروریزش زمین به فرسودگی لولههای فاضلاب و نشت آب نسبت داده شده بود.
۶۱ هزار چاه مجاز و غیرمجاز
پشت پرده بحران فرونشست اصفهان اما مسئله آب و چاه قرار دارد. در اصفهان بیش از ۴۰ هزار حلقه چاه مجاز وجود دارد که سالانه بیش از ۳.۵ میلیارد مترمکعب آب از آنها برداشت میشود. در کنار آن حدود ۲۱ هزار حلقه چاه غیرمجاز نیز پیشتر شناسایی شده است گرچه به گفته برخی منابع در سالهای متوالی برخی از آنها مسدود شدند اما تصور این موضوع که ۶۱ هزار چاه و آب کشیدن از آن چه بلایی بر سر اصفهان میآورد بسیار دشوار است. تا جایی که برخی از کارشناسان اذعان دارند احتمال گسترده شدن دامنه این اتفاق به اماکن تاریخی این شهر نیز دور از انتظار به نظر نمیرسد. درواقع افت منابع آب زیرزمینی و برداشت بیش از ظرفیت، از عوامل اصلی تشدید فرونشست در دشت اصفهان است. اما بحث آنجایی حساس میشود که علی بیتاللهی، مدیر بخش زلزله و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی ایران میگوید: «در بافتهای تاریخی، ساختمانها دارای اسکلت و مهندسی نیست که تابآوری نسبتا بالایی داشته باشند. به دلیل نشستهای نامتقارن آسیب میبینند. فرونشست آثار غیرقابل تعمیری روی بافتهای تاریخی میگذارد.»
این وضعیت حالا خودش را فقط در نقشههای زمینشناسی نشان نمیدهد. ترک ساختمانها، تخلیه مدارس، آسیب به بناهای تاریخی و فروچالههایی که وسط خیابان ظاهر میشوند، بخشی از نشانههای آن هستند. شاید آن لحظهای که آمار نرخ فرونشست در محدوده نقش جهان با عدد حدودی ۲ تا ۳ سانتیمتر در سال شنیده شود متوجه بحرانی شدن ماجرا باشیم و البته در بخشهای شمالی شهر که نرخ آن ۱۰ تا ۱۴ سانتیمتر گزارش شده است.
معصومه، شهروند 70 ساله اصفهانی میگوید: «ما تغییر آب را قبل از اینکه اسمش را فرونشست بگذارند دیدیم. چاهها پایینتر رفتند، آب کمتر شد، زمین خشکتر شد. حالا میگویند زمین هم دارد پایین میرود. برای ما اینها دو اتفاق جدا از هم نیست. ما روزگاری در خانههایمان قنات داشتیم. اما حالا اگر 300 متر هم بکنید یک قطره آب نیست که نیست.»
بنابراین در اصفهان، نمیتوان بحران زمین را به یک ترک روی دیوار یا یک حفره وسط خیابان تقلیل داد. یکجا لوله آب میشکند، جای دیگر فاضلاب خاک را میشوید و چند متر آنطرفتر، زمین نشسته و زیرساخت فرسوده در کنار هم قرار میگیرند. مسئله حالا این است که اصفهان تا چه زمانی میتواند این نشانهها را بهعنوان اتفاقات پراکنده مدیریت کند. آن هم شهری که روایتگر بخش مهمی از تاریخ و هنر ایران است و نشانههای بحرانی شدن ماجرا از دهه هشتاد تا کنون به شیوههای متفاوت هویدا میشود.
فرونشست در سی و سه پل اصفهان
این البته نخستین بار نیست که زمین و اصفهان تاریخی به یکدیگر گره میخورند. سال ۸۹، همزمان با حفاری مترو در فاصلهای حدود سه متری از سیوسهپل، فرونشست زمین و شکافی در نزدیکی پل نگرانیها درباره ایمنی این بنای تاریخی را بالا برد. مریم، یکی از ساکنان اصفهان میگوید: «من بیشتر از خانه خودم، از بناهای تاریخی میترسم. خانه را اگر یک روز مجبور شوی میفروشی و میروی، ولی سیوسهپل را کجا میخواهی ببری؟ اینجا اگر زمین مشکل پیدا کند، فقط یک ساختمان آسیب ندیده. یک تکه از اصفهان را از دست دادهایم.»
در سالهای گذشته خشکی زایندهرود و ترکهای ایجادشده در بخشهایی از سازههای تاریخی، هشدارها درباره آینده بناهای اصفهان را بیشتر کرد. حالا بعد از سالها، بحران زمین خود را به شکل دیگری نشان میدهد. این بار چرخ یک تانکر در آسفالت فرو میرود، چند خیابان آنطرفتر حفرهای پنج متری باز میشود اما اگر باری دیگر زمین زیر پای یک شهروند یا یک بنای تاریخی خالی شود چه؟
